خانه لطفی
عمارت لطفی از بناهای دوره قاجار است و در تاریخ ۲۷ آبان ۱۳۸۶ با شماره ۲۰۲۴۰ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این اثر پس از دوره شجاعلشکر، به آقای لطفی ــ از تجار معروف دامغان ــ تعلق داشته و به همین سبب «عمارت لطفی» نام گرفته است.
این بنا شامل بخشهای مختلفی همچون حیاط بیرونی، حیاط اندرونی، حیاط پشت اندرونی، خانه مستخدمین و اصطبل است.
ورودی حیاط بیرونی از سمت بالامحله قرار دارد. در انتهای دیوار ورودی، تزیینات آجری دیده میشود و در طرفین آن طاقنماهای تزیینی اجرا شده است. در دو سوی درِ ورودی دو طاقنما طراحی شده که بالای هرکدام دو طاقچه مربعشکل قرار دارد. در طاقنمای میانی ــ که وسیعتر است ــ درب اصلی عمارت تعبیه شده است.
پس از ورود، هشتی قرار دارد که دارای طاقنماهایی با طاق گهوارهای است. یکی از این طاقنماها راهرویی را به سوی حیاط هدایت میکند و با طی دو پله وارد حیاط میشود. در سمت چپ راهرو، اتاقی وجود دارد که پنجره آن رو به حیاط باز میشود. همچنین در امتداد ورودی از سمت حیاط، طاقنمایی قرار گرفته و پس از آن اتاق دیگری ایجاد شده است. از اتاق واقع در راهرو، دری به خانه صدیق وجود داشته که اکنون مسدود شده است. در وسط حیاط، حوض و درختانی دیده میشود.
در مقابل ورودی، ساختمانی دوطبقه قرار دارد. طبقه اول آن زیرزمین و طبقه دوم ــ که از طریق پنج پله قابل دسترسی است ــ دارای ایوانی با چهار ستون گچی و سرستونهای گچبری شده زیباست. در انتهای ایوان سه اتاق دیده میشود که اتاق میانی بزرگتر است و به «پنجدری» شهرت دارد.
از طریق زیرزمین حیاط بیرونی، میتوان به فضاهای دیگر راه یافت؛ ابتدا به محل مستخدمین و سپس از طریق هشتی بخش اندرونی به حیاط اندرونی. حیاط اندرونی ورودی مستقل، هشتی، و راهرویی دارد که با دو پله به حیاط میرسد. در بخش اصلی این حیاط، ایوانی با دو ستون گچی و سرستونهای گچبری شده قرار دارد. در انتهای ایوان نیز سه اتاق واقع شده که یکی از آنها بهعنوان آشپزخانه استفاده میشود. خانههای حیاط اندرونی بهصورت دوطبقه ساخته شدهاند و طبقه نخست زیرزمینی است. در سمت راست ایوان نیز اتاقهایی وجود دارد که با سه پله از حیاط قابل دسترسی هستند.
در پشت دیوار ورودی حیاط اندرونی، حیاط اندرونی دیگری قرار دارد که شامل حیاط، آبانبار و یک اتاق است که با سه پله به آن راه مییابند. کنار این حیاط نیز فضایی برای سکونت مستخدمین قرار داشته که شامل اتاق و حیاط بوده است. ارتباط حیاط مستخدمین با حیاط بیرونی از طریق راهروی زیرزمینی صورت میگیرد و ارتباط این بخش با دو حیاط اندرونی دیگر نیز از طریق دری در هشتی انجام میشود.
در کنار حیاط اندرونی اصلی، اصطبل بنا شده است که با سقف گنبدی و شش گنبد کوچک برای بستن اسبها ساخته شده است.
این بنا در اصل متعلق به شجاعلشکر، حاکم دامغان در دوره قاجاریه، بوده و اکنون بهعنوان اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری دامغان مورد استفاده قرار میگیرد.
