مسجد جامع
«این همان مسجدی است که مقدسی نوشته در کوچهها قرار دارد. درِ ورودی مسجد جامع و مدرسه حاج فتحعلیبیگ، که به مدرسه پامنار معروف است، زیر گنبد بزرگ خشتیای قرار دارد که «قیصریه» نامیده میشود. این دو ورودی روبهروی یکدیگر قرار دارند؛ بهگونهای که مدرسه در سمت شمال و مسجد در سمت جنوب گنبد واقع شده و محل عبور است. مسجد درِ دیگری نیز دارد که از سمت مشرق به محله «خوریا» راه مییابد.
از درِ قیصریه وارد دالانی میشوند که در سمت راست آن مناره قرار دارد و در سمت چپ دری است که به حیاط کوچکی، پایینتر از سطح دالان و دارای دو پله، راه مییابد. در سمت شرقی این محوطه مسجدی قرار دارد که حدود چهار متر پایینتر از سطح حیاط ساخته شده و به «مسجد زیرزمینی» معروف است و در تابستان هوای خنکی دارد.
این مسجد ۳۵ متر طول و ۱۸ متر عرض دارد. در داخل آن دو ردیف ستون قرار گرفته و هر ردیف شامل پنج ستون است. بر روی ستونها طاقهای مدور آجری زده شده و فاصله آجرها با گچ بندکشی شده است. ستونها نیز از آجر ساخته شدهاند و محرابی گچی در آن تعبیه شده است.
بنای این مسجد را میرزا محمدخان سپهسالار دامغانی ساخته است. گفتهاند که وی در سفری به مشهد، چون تابستان و هوا بسیار گرم بوده، در مسجد جامع نزد حاج میرزا رضای اول ـ که از شاگردان سید ابراهیم معروف به استاد قزوینی بود ـ میرود و عصای مرصعی را که از طرف شاه به او داده شده بود، به وی میسپارد و دستور ساخت این مسجد را صادر میکند. رواق دارالسیاده آستانه رضوی نیز به دست همین سپهسالار ساخته شده است.
حاج میرزا رضای دوم، معروف به شریعتمدار، در ماه رمضان اگر فصل تابستان بود، نماز ظهر و عصر را در همین مسجد زیرزمینی به جماعت اقامه میکرد و پس از نماز بر منبر میرفت. او بسیار خوشبیان بود و با نهایت سادگی و استدلال سخن میگفت، بهگونهای که شنوندگان احساس خستگی نمیکردند. در روز عید فطر نیز همان عصای مرصع را به دست میگرفت و با تشریفات به مسجد آمده، نماز عید را برگزار میکرد.
دالان ورودی به صحن مسجد منتهی میشود. صحن مسجد ۳۸ متر طول و ۳۶ متر عرض دارد. در ضلع جنوبی صحن سه ایوان قرار گرفته که ایوان میانی از ایوانهای طرفین مرتفعتر و عریضتر است. محراب در همین ایوان قرار دارد. دهانه این ایوان ۷ متر و طول فضای زیر سقف آن ۱۶ متر است. در گذشته در سمت راست داخل ایوان میانی، منبری از آجر و گچ با هشت پله وجود داشت که اکنون تخریب شده است.
چنانکه از تصاویر ایوانها برمیآید، احتمالاً این بنا که به زمان خلافت هارونالرشید یا دوره سلجوقیان نسبت داده میشود، بهطور کامل به پایان نرسیده است؛ زیرا سرچوبهایی که میان جرزهای طرفین ایوانها قرار دادهاند همچنان باقی مانده و داخل ایوانها و نمای آنها نیز هیچگونه تزیینی ندارد. همچنین ایوانها به شکل مستطیل ساخته شده و سقف آنها با پوشش ضربی اجرا شده است که با الگوی رایج مساجد تفاوت دارد.
لازم به ذکر است که در سالهای گذشته سازمان میراث فرهنگی استان سمنان اقداماتی برای بازسازی و تعمیرات جزئی پایه ستونها و سفیدکاری سقف ایوان میانی انجام داده است.
مسجد دارای دو شبستان در ضلعهای غربی و شرقی است. شبستان شرقی چند سال پیش به همت یکی از سرهنگان که رئیس نظام وظیفه دامغان بود تعمیر و مرمت شد. شبستان غربی که به مناره متصل است نیز توسط حاج شیخ محمدکاظم تخریب و دوباره ساخته شد.
مسجد جامع موقوفات مشخصی ندارد و اگر هم داشته از میان رفته است. تنها موقوفه باقیمانده بخشی از مزرعه محمدآباد است که حاج محمد، پدر حاج ملا ابراهیم امینالتجار، آن را وقف کرده است. حاج ملا ابراهیم نیز نام خانوادگی «امینیان» را برای خود برگزیده بود.
این مسجد تقریباً در مرکز شهر دامغان، در خیابان شهید مطهری و کوچه قیصریه قرار دارد و دارای دو در ورودی است: یکی در شمالشرقی که به زیر گنبد قیصریه راه مییابد و دیگری در جنوبشرقی که به محله خوریا منتهی میشود.
در صحن مسجد چهار شبستان قرار دارد. در سمت غرب شبستانی به صورت سهایوانی ساخته شده که ایوان میانی آن عریضتر و بلندتر از ایوانهای طرفین است. در گوشه جنوبغربی این ایوان محرابی قرار دارد که با تزیینات ساده هندسی گچی آراسته شده است.
در سمت شرق شبستان دیگری قرار دارد که به مسجد زیرزمینی معروف است. این شبستان دارای ده ستون مربعشکل است و سقف آن با گنبدهای کوچک پوشیده شده که در میان آنها یک در میان روزنههایی برای نورگیری تعبیه شده است. در اطراف آن ۱۸ طاقچه ساخته شده و در طاقچههای سمت راست ورودی شبستان پنج محل بخاری تعبیه شده است.
در گوشه جنوبغربی شبستان محرابی قرار دارد و گنبد بالای آن با گچبریهای زیبایی از نقوش گل و گیاه تزیین شده است. این شبستان یا مسجد زیرزمینی به دستور میرزا محمدخان سپهسالار، حاکم دامغان در دوره قاجار، ساخته شده است.
شبستان شمالی مسجد جامع مربوط به دوره معاصر است و در سالهای ۱۳۸۳ تا ۱۳۸۴ هجری قمری ساخته شده است. شبستان جنوبی که به «شبستان سرهنگ» مشهور است حدود ۸۰ تا ۹۰ سال قدمت دارد و دارای تویزههای هلالی است.