چشمه علی دامغان

استان سمنان و شهر دامغان همواره مورد توجه پادشاهان قاجار بوده‌اند. در همین دوره، آغامحمدخان قاجار و فتحعلی‌شاه دستور ساخت عمارتی در دامغان را دادند که امروزه با نام چشمه‌علی شناخته می‌شود و از مهم‌ترین دیدنی‌های این شهر به شمار می‌آید. موقعیت سرسبز، هوای مطبوع و جریان دائمی آب‌های زیرزمینی، باعث شده است که این مکان از روزگاران قدیم مورد توجه مردم و حاکمان باشد.

تاریخچهٔ چشمه‌علی

علاقهٔ فتحعلی‌شاه به این ناحیه ریشه در زادگاه او دارد؛ زیرا وی در مولودخانهٔ دامغان چشم به جهان گشود و پس از رسیدن به سلطنت، چندین بار به این شهر سفر کرد. در یکی از سفرها، هنگامی که برای جلوگیری از پیشروی نادرمیرزا ـ پسر شاهرخ نادری ـ به سوی خراسان می‌رفت، در چشمه‌علی توقف کرد و همان‌جا دستور داد عمارتی برای اقامت و استراحت در این محل ساخته شود.

براساس شواهد تاریخی، باغ چشمه‌علی در گذشته به‌دلیل وجود مجراهای متعدد آب، با نام‌های عالی‌بولاغ یا هزارچشمه شناخته می‌شده است.

معماری مجموعه

پس از ساخت بنا، فتحعلی‌شاه اظهار داشت: «این عمارت، کعبهٔ ثانی نیاز دارد» و دستور ساخت مسجدی در کنار چشمه را صادر کرد. مسجدی با طاق‌های رومی در نزدیکی عمارت ساخته شد و تا چند دههٔ اخیر بقایایی از آن دیده می‌شد. شاه همچنین فرمان داد وقف‌نامهٔ چشمه‌علی را بر دو سنگ حک کرده و در مسجد نصب کنند؛ اما به‌دلیل فرسودگی بنا، مسجد قدیمی تخریب شد و در همان محل مسجدی جدید و زیبا بنا گردید.

چشمه‌علی دارای دو دریاچه است: یکی در شمال و دیگری در جنوب عمارت فتحعلی‌شاه. بخش عمدهٔ آب چشمه از دریاچهٔ شمالی خارج می‌شود. مجموعهٔ چشمه‌علی از دو سازهٔ اصلی تشکیل شده است:

• عمارت قراول‌خانه که بنایی خشتی با معماری دورهٔ صفوی است و در زمان آغامحمدخان قاجار مورد استفاده قرار می‌گرفت.
• عمارت داخل آب که بر پایه‌های سنگی ساخته شده و بدنه‌ای آجری دارد.

ساختمان اصلی مجموعه که به دستور فتحعلی‌شاه بنا شده، در بخش شمالی و میان دریاچه قرار دارد. این بنا در فاصلهٔ حدود پانصد متری از تپه‌های آبده ساخته شده و دوطبقه است. هر دو طبقه دارای ایوان‌های باز هستند، به‌گونه‌ای که نشستن در آن‌ها چشم‌اندازی کامل به دو سوی دریاچه ایجاد می‌کند.

قراول‌خانه در معماری تاریخی ایران ـ به‌ویژه قلعه‌ها، ارگ‌ها و برج‌ها ـ جایگاهی مهم داشته است. این فضا معمولاً برای استراحت قراول‌ها، نگه‌داری اسلحه، توقف ارابه‌ها و اسب‌های سلطنتی و نیز کنترل رفت‌وآمدها مورد استفاده قرار می‌گرفت. در نمونه‌های مشابه، مثل قراول‌خانهٔ کلاتهٔ سیدعلی، این سازه‌ها معمولاً بر سر راه ورودی شهر قرار داشتند و مأموران دارایی در آن‌ها مسئول دریافت عوارض کالاهای ورودی بودند.

در چشمه‌علی نیز قراول‌خانه بخشی از سازه‌ای بوده که دو سوی آن درون آب قرار می‌گرفته و محل نشستن شاهان قاجار بوده است. این مجموعه همچنین دارای گرمابه و مسجد بوده که امروزه تنها آثار ناچیزی از آن‌ها باقی است.