امامزاده جعفر(ع)
بنای امامزاده جعفر از آثار دورهٔ سلجوقی است و در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ۸۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در مرکز شهر دامغان و در خیابان امام خمینی(ره)، مجموعهٔ امامزاده جعفر(ع) قرار دارد که شامل بقعهٔ امامزاده جعفر(ع)، بقعهٔ امامزاده محمد(ع)، آرامگاه شاهرخ و بنای چهلدختران است.
امامزاده جعفر(ع) از سادات منتسب به امام سجاد(ع) است. مساحت بقعه ۲۷۸/۸۵ مترمربع، مساحت کل بنا ۴۵۷ مترمربع و مساحت کل مجموعه ۱۲۸۵ مترمربع است. در نوشتهای که روبهروی درِ ورودی حرم نصب شده، آمده است:
«هذا قبر الامام الهمام المقتول المقبول، قرّة عین الرسول جعفر بن علی بن عمر بن علی بن حسین بن علی بن ابیطالب سلامالله علیه.»
گنبد امامزاده از حد معمول بلندتر است و در سالهای اخیر با آجر معمولی بهصورت پلهای بازسازی شده. بنای بقعه دارای حرم مربعی شکل است و قبر در میانهٔ آن قرار دارد. روی قبر، صندوقی چوبی و کندهکاریشده با طول ۳/۳۰ متر، عرض ۱/۷۵ متر و ارتفاع ۱/۲۵ متر دیده میشود. در کتیبهٔ دورِ بالای صندوق، آیاتی از سورهٔ دهر، سورهٔ فتح، آیهالکرسی، عبارت «ناد علی» و جملهٔ «لا فتی الا علی، لا سیف الا ذوالفقار» همراه با نام چهارده معصوم کندهکاری شده است.
قبر که صندوق آن را احاطه کرده، بلند ساخته شده و سنگ سیاهی بهصورت عمودی بر آن نصب است. همچنین ضریحی چوبی، مشبک و زیبا به طول ۵/۳ متر، عرض ۲ متر و ارتفاع ۲/۲۰ متر توسط ادارهٔ میراث فرهنگی استان ساخته و نصب شده است.
نوشتهٔ کندهشده در جعبهٔ صندوق دربارهٔ نسب امامزاده جعفر(ع) با شرحی که سید ظهیرالدین مرعشی در «تاریخ رویان» دربارهٔ «جعفر بن محمد بن حسین المحدث بن علی بن حسین بن علی عمرالاشرف بن علی زینالعابدین بن حسین بن علی بن ابیطالب» ذکر کرده، شباهت فراوان دارد و روشن میکند که علت توجه کیاها و سادات مرعشی مازندران به دامغان و این امامزاده، پیوند نسبی آنان بوده است.
تا سال ۱۳۳۶ قمری ـ و شاید مدتی پس از آن ـ جبههٔ ایوان جنوبی، که اکنون تنها تعدادی کاشی دارد، یکسره کاشیکاری بوده اما بهعلت ارزش بسیار بالای آن کاشیها، همهٔ کاشیها کنده و برده شدهاند. امروزه تعدادی از آنها در موزهٔ لوور پاریس نگهداری میشود و تصاویرشان در بخش دیدنیهای دامغان ارائه شده است.
این کاشیها فیروزهای، لاجوردی و سبزرنگ، به شکل چندضلعی و دارای نقشهایی از انسان، حیوان، شیر و خورشید بودهاند و در برخی از آنها اشعاری فارسی و عربی دیده میشود.
در دو طرفِ درونِ ایوان جنوبی ـ جایی که درِ اصلی و تنها ورودی حرم قرار دارد ـ دو لوح سنگی نصب شده است. بر لوح سمت چپ وقفنامهای مفصل با این عبارت آغاز میشود:
«لا اله الا الله. محمد رسولالله. علی ولیالله. بسمالله الرحمن الرحیم و به نستعین، الحمدلله الذی خلق الانسان للطاعات و امرهم بالخیرات…»
تاریخ این وقفنامه محرمالحرام سال ۸۱۵ هجری قمری است؛ همزمان با سلطنت شاهرخ تیموری (۷۹۹ تا ۸۵۰ قمری). بر پایهٔ روبهروی این سنگ، سنگ دیگری نصب است که بر دور آن صلوات بر پیامبر اکرم(ص) و ائمهٔ دوازدهگانه نوشته شده است. تاریخ این نوشته با دوران حکومت میرزا علاءالدوله پسر بایسنقر تیموری ـ که خط ثلث بسیار نیکو مینوشت ـ همزمان است؛ کسی که کتیبهٔ مقصورهٔ مسجد گوهرشاد مشهد نیز به خط اوست.
صحن امامزاده جعفر(ع) به شکل مربع–مستطیل است. از درب خیابان اصلی که وارد صحن شوید، حدود ۲۰ متر جلوتر بقعهٔ امامزاده محمد(ع) قرار دارد که او را از نوادگان امام موسی کاظم(ع) میدانند. این بقعه دارای حرم هشتضلعی است و در وسط آن صندوقی چوبی بر قبر گچی نهاده شده است.
در برخی منابع نیز آمده است:
«امامزاده جعفر از اولاد حضرت امام سجاد(ع) است. اساس بنای امامزاده جعفر معمولاً به دورهٔ سلجوقی و حتی پیش از آن، قرن چهارم، نسبت داده میشود. حرم امامزاده با طرح چهارگوش و ابعاد ۱۳ در ۱۳ متر ساخته شده است. این چهارگوش با هشت نیمطاق مقرنس به هشتضلعی تبدیل میشود و سپس گنبد بر آن قرار گرفته است. داخل بقعه سفیدکاری شده و تزئینی ندارد. دورتادور سنگِ رویِ مرقد دارای گچبریهای زیباست. گنبد حرم شلجمیشکل و آجری است. مقابل ورودی اصلی بقعه ایوان کوچکی با قوس نیزهدار و دو طاقنما قرار دارد که از هرکدام دری به اتاقهای جانبی باز میشود. دو سنگنوشتهٔ مفصل با تاریخهای ۸۱۵ و ۸۱۶ هجری قمری در دو سوی ورودی نصب شدهاند که از اعتبار تاریخی بالایی برخوردارند، بهویژه یکی از آنها که اطلاعات مهمی دربارهٔ انواع مالیاتهای قرن نهم در منطقه ارائه میکند.»
