برج پیرعلمدار دامغان
بقعهٔ پیر علمدار دامغان برجی را در خود جای داده است که بهدلیل معماری خاص و ویژگیهای برجستهاش مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. این برج از جاهای دیدنی دامغان به شمار میآید و از جمله برجهای مدور آجری کمخیز با گنبد مخروطی پیازی است. در سراسر ایران نزدیک به پنجاه برج از این نوع وجود دارد. از نظر قدمت، برج پیر علمدار پس از برج گنبد قابوس گرگان (ساختهشده در سال ۳۹۷ هجری قمری) دومین برج کهن ایران بهشمار میرود.
پیر علمدار کیست؟
این بنای تاریخی آرامگاه ابوجعفر محمد بن ابراهیم، پدر یکی از فرمانروایان آل زیار در ناحیهٔ قومس (سمنان و دامغان امروزی) به نام بختیار ملقب به ابوحرب است. بر اساس یکی از کتیبههای موجود در این بنا (در آن زمان به ساختمانهای دارای گنبد «قصر» گفته میشد)، این بنا به دستور بختیار پس از وفات پدرش در سال ۴۱۷ هجری قمری و به دست حاجی حسین، مشهور به بنای دامغانی، ساخته شده است.
برج پیر علمدار
این برج با ارتفاع حدود ۱۳ متر دارای گنبدی با قطر داخلی ۴٫۵ متر است. همچنین از نخستین بناهایی بهشمار میرود که در آن از نقشبرجستهٔ آجرچینی برای ایجاد تنوع در نمای ساختمان و خروج از یکنواختی رجهای همشکل استفاده شده است.
بدنهٔ استوار این برج شامل دو بخش است:
بخش پایین:
این بخش حدود نیمی از ارتفاع کلی برج را تشکیل میدهد و دارای آجرکاری ظریف، ساده و بدون بندکشی است. دروازهٔ ورودی برج (در جنوبغربی و رو به مسجد و صحن) همراه با تزئیناتش در همین قسمت قرار دارد.
بخش فوقانی:
این بخش شامل هفت نوار تزئینی تسمهای از آجر تراشخورده است. همچنین کتیبهای زیبا زیر پیشآمدگی بالای دیوار قرار دارد که سبب شهرت گنبد شده است. این پیشآمدگی سازهای است که گنبد را نگه میدارد.
شامل سردر و تزئینات آن مانند حواشی، کتیبه، گچبریهای متناسب و ستونهای پیلپامانند است.
در گذشته این بقعه دارای ایوانی مقرنس نیز بوده است که امروزه تنها بخشی از کتیبهٔ زیبای آن باقی مانده و دیگر اثری از ایوان دیده نمیشود.
بقعهٔ پیر علمدار که از جاذبههای تاریخی استان سمنان به شمار میآید، در پانزدهم دیماه سال ۱۳۱۰ شمسی با شمارهٔ ۷۹ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
کتیبههای بقعهٔ پیر علمدار دامغان
در این آرامگاه سه مجموعه کتیبه وجود دارد که هر یک اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ طراحان و سازندگان بنا در اختیار پژوهشگران معماری قرار میدهد.
کتیبهٔ بیرونی گنبد
کتیبهای زیبا با خط کوفی مشبک ساده به عرض ۷۵ سانتیمتر که دور تا دور بخش خارجی گنبد قرار گرفته است. در این کتیبه از آجرهای برشخورده در زمینهٔ گچی استفاده شده و در واقع از مهمترین عناصر تزئینی نمای برج به شمار میرود. در این کتیبه سال ساخت بنا، نام سازنده، دستوردهندهٔ ساخت و مشخصات فرد مدفون در آن ذکر شده است.
کتیبهٔ داخلی گنبد
کتیبهای با خط کوفی مشبک از نوع محشی (دارای حاشیه) گرهدار به عرض ۸۰ سانتیمتر که بر دیوارهٔ داخلی بنا و در قسمت بالای در نصب شده است. این کتیبه بهصورت نقاشی بر زمینهٔ گچی اجرا شده و آیاتی از قرآن مجید در آن به زیبایی دیده میشود. خط کوفی محشی گرهدار از پیچیدهترین انواع خط کوفی است که در حروف عمودی مانند الف و لام گرههای هنرمندانه و درهمبافته دارد.
کتیبهٔ سردر
این کتیبه شامل یک سطر نوشته با خط کوفی ساده و بهصورت گچبری است که آیهٔ شریفهٔ «بسمالله» بر بالای سردر ورودی بقعه نقش بسته است.
