تپه حصار
معرفی تپه حصار
تپه حصار از مهمترین محوطههای پیش از تاریخی فلات ایران است و نام آن برای نخستینبار در سفرنامهی سرتیپ هوتوم شیندلر، افسر انگلیسی عصر ناصری، ذکر شده است. شیندلر هنگام اجرای طرح احداث خط تلگراف بمبئی به اروپا از این محل بازدید کرد. کشف اشیای ارزشمند توجه او را جلب کرد و به علیاکبر امینمعدن پیشنهاد داد نهر آبی را از میان تپه عبور دهد تا اشیا سالم باقی بمانند؛ اما این اقدام موجب آسیب جدی به محوطه شد. بسیاری از اشیای تپه نیز طی سالها غارت و به موزههایی چون موزه لندن منتقل شدهاند.
این تپه در شهریور ۱۳۱۰ بهعنوان اثری ملی ثبت شد. تپه حصار تپهای کمارتفاع با چند برجستگی است و مساحت کنونی آن حدود ۳۰۰ در ۲۰۰ متر است؛ هرچند در گذشته گستره بیشتری داشته است. آثار بهدستآمده نشان میدهد که محوطه از دورههای پیش از تاریخ تا دوران تاریخی و اسلامی مورد استفاده بوده است.
تاریخچه سکونت در تپه حصار
طبق پژوهشهای باستانشناسی، تپه حصار از حدود ۴۲۰۰ تا ۱۷۰0 پیش از میلاد، یعنی از دوران مس–سنگ تا عصر برنز، پیوسته مسکونی بوده است. در حدود ۱۷۰۰ پیش از میلاد بهدلیل احتمالی حمله اقوام شمالشرقی، ساکنان منطقه آن را ترک کردهاند؛ شواهد سوختگی گسترده این موضوع را تأیید میکند. در دوران تاریخی و سپس عهد ساسانی در این محل کاخی بنا شد. در دوره اسلامی نیز قلعهمانندهایی در پیرامون آن ساخته شده است.
مهمترین یافتههای تپه مربوط به سه دوره فرهنگی پیش از تاریخ است که نه فاز متوالی را دربرمیگیرد. اهمیت این محوطه از آن جهت است که در آن گذر از عصر مس–سنگ به عصر مفرغ در مرکز فلات ایران بهروشنی قابل مشاهده است.
پژوهشها و کاوشهای باستانشناسی
شناسایی علمی تپه ابتدا توسط ارنست هرتسفلد انجام شد. کاوشهای اصلی در سال ۱۳۱۲ توسط اریخ اشمیت از دانشگاه پنسیلوانیا آغاز گردید. اشمیت بهدنبال یافتن شهر تاریخی قومس یا «صددروازه» بود، اما در عوض بقایای معماری ساسانی را کشف کرد و سه دوره فرهنگی پیش از تاریخ را مشخص ساخت.
در سال ۱۳۵۵ هیئتی مشترک از دانشگاه پنسیلوانیا، دانشگاه تورین و مرکز باستانشناسی ایران به سرپرستی رابرت دایسون و موریتزیو توزی کاوشها را ادامه دادند. نتیجه این فصل پژوهشها نشان داد که تپه حصار در هزارههای چهارم و سوم پیش از میلاد یکی از مراکز مهم صنعتی فلات ایران بوده است.
پس از انقلاب، احسان یغمایی در سال ۱۳۷۵ فصل جدیدی از کاوشها را آغاز کرد. از مهمترین یافتههای این دوره گلنوشتههایی با قدمت ۲۲۰۰ تا ۲۰۰۰ پیش از میلاد است. در سال ۱۳۸۵ نیز آخرین فصل کاوشها با هدف تعیین عرصه و حریم محوطه انجام شد که کشف گورستان عصر آهن در بخش غربی تپه از نتایج مهم آن بود.
یافتههای باستانشناسی تپه حصار
اقتصاد مردم تپه حصار بر پایه کشاورزی و گلهداری استوار بوده است. شواهدی از کشت غلات، انگور، زیتون، عدس و دیگر گیاهان بهدست آمده است. پیکرههای گوسفند و گاو نیز نشاندهنده فعالیت دامداری هستند.
کاوشهای اشمیت در سال ۱۹۳۱ گورهایی را آشکار کرد که در آنها مردگان بهصورت خمیده و بر پهلو در گودالهای ساده یا قبور آجری دفن شده بودند.
گسترهای از اشیا و ابزار از محوطه بهدست آمده که شامل:
- سفالهای منقوش نخودی با نقش حیوانات شاخدار
- سفالهای خاکستری پایهدار با نقشهای داغدار، کنده، افزوده و برجسته
- ظروف مختلف شامل پایهدکمهای، پایهساقهای، کوزهها و کاسههای لولهدار، فنجانها، آبخوریها و…
- ابزار و اشیای فلزی مانند دستبند، حلقه و سنجاق ساختهشده از سنگ معدنی مالاشیت
- سربارههای فلزی و قطعات کوره که نشاندهنده انجام فرآیند ذوب و کار بر روی مس در این محوطه است
- ابزار سنگی مانند تیغهها و متههای نوکتیز که برای درو محصول بهکار میرفتند
- مهرهای مسطح از جنس گل پخته، سنگ سماق و قیر طبیعی با نقشهایی نظیر صلیب، دایرههای متحدالمرکز، موج، خورشید، انسان و حیوان
- پیکرکهای منقوش، اشیای گلی خام و پخته و ابزار استخوانی
کاخ ساسانی تپه حصار
در فاصله حدود ۲۰۰ متری جنوبغربی تپه حصار، بقایای بنایی ساسانی شناسایی شده است. اشمیت هنگام جستوجو برای یافتن پایتخت اشکانیان به این بنا برخورد و آن را ساسانی دانست. مورخان اسلامی مانند مسعودی این بنا را آتشکدهای بزرگ معرفی کردهاند که به «جریش» شهرت داشته است. لویی واندنبرگ نیز آن را آتشگاهی از زمان قباد اول ساسانی با نقاشیهای زیبا دانسته است.
در خصوص تاریخ دقیق بنا اختلافنظر وجود دارد: هرتسفلد آن را مربوط به اوایل دوره ساسانی و مشابه کاخ سروستان میداند، در حالی که برخی پژوهشگران تاریخ ساخت آن را اواخر قرن ششم میلادی برآورد کردهاند. اشمیت با توجه به کشف سکهای از کف بنا، آن را به قباد اول نسبت میدهد؛ برخی پژوهشگران نیز نظر بر اسلامی بودن آن دارند.
این ساختمان خشتی دارای بخشهای مختلفی همچون تالار ستوندار، اتاق مربع گنبددار، ایوان اصلی و ایوانهای فرعی، حیاط و اتاقهای جانبی است. از این بنا تزیینات متنوع گچی شامل پلاکهای نقش گراز، گوزن، انسان، مجسمههای حیوانی و نقاشیهای دیواری با رنگهای آبی و سرخارغوانی بهدست آمده است. بخشی از این آثار هماکنون در موزه ملی ایران نگهداری میشود.
