قلعه مهرنگار
قلعه مهرنگار در حدود ۲۳ کیلومتری شمالغربی شهر دامغان، ۸ کیلومتری شمالشرق روستای آستانه و ۴ کیلومتری شمالشرق روستای باباحافظ قرار دارد. این قلعه بر فراز کوهی تقریباً منفرد در دامنه جنوبی انبانکوه ساخته شده است. دسترسی به قلعه تنها از سمت شمال امکانپذیر است و مسیر آن بسیار دشوار و صعبالعبور میباشد. رودخانه چشمهعلی در فاصله حدود ۲۰۰ متری جنوب کوه جریان دارد و جاده دامغان به چشمهعلی نیز از جنوب این کوه عبور میکند. موقعیت قلعه به گونهای است که در دره چشمهعلی تا کیلومترها اطراف را زیر نظر دارد.
در پیرامون قلعه مهرنگار منطقه مسکونی وسیعی قرار داشته و در جنوب آن محلی به نام «قبر لندهور» واقع شده است که رودخانه چشمهعلی میان این دو قرار میگیرد. به نظر میرسد در گذشته در مسیر دسترسی شمالی قلعه پلههایی وجود داشته که امروزه از بین رفته، هرچند بقایای آن هنوز در برخی نقاط قابل مشاهده است. پلان قلعه تابع شکل طبیعی کوه است. امروزه از میان برجهای آن، ۹ برج نسبتاً سالم باقی مانده و سایر برجها تخریب شدهاند. در بدنه برخی برجها روزنههایی برای دیدهبانی یا تیراندازی دیده میشود.
مصالح بهکاررفته در ساخت قلعه شامل لاشهسنگهای بهدستآمده از تسطیح کوه، آجر، خشت و ساروج است. آجرهای بهکاررفته در اندازههای ۵×۲۵×۲۵ و ۸×۲۳×۲۳ سانتیمتر ساخته شدهاند. در برخی بخشها برای ایجاد فضا، قسمتهایی از صخره کوه تراش داده شده که این وضعیت بیشتر در بخش مرکزی قلعه دیده میشود. به نظر میرسد سقف برخی فضاها به شکل هلالی بوده و داخل اتاقها با گچ اندود شده است. دیوارهای خشتی و دیوارهای خارجی قلعه نیز از ضخامت قابل توجهی برخوردار بودهاند.
در سطح قلعه آثار حفاریهای غیرمجاز مشاهده میشود و قطعات فراوانی از سفال و شیشه در آن دیده شده است. سفالها شامل نمونههای لعابدار و بدون لعاب هستند. سفالهای لعابدار در رنگهایی مانند آبی فیروزهای، بنفش، سفید، زرد و سبز دیده میشوند و برخی دارای نقوش زیرلعاب سیاه هستند. خمیر این سفالها معمولاً به رنگ نخودی، قرمز روشن یا کرم است. سفالهای بدون لعاب نیز با خمیرههایی به رنگهای نخودی، قرمز روشن، قرمز تیره، کرم و زرد دیده میشوند و در برخی از آنها نقشهای کنده یا آثار حرارت مشاهده میشود. همچنین قطعات شیشهای به رنگهای سفید و بنفش در محل یافت شده است.
با توجه به شواهد باستانشناسی و وجود انواع سفالها، به نظر میرسد این منطقه در دوره اسلامی، بهویژه در قرون نخستین هجری، رونق قابل توجهی داشته است. اهمیت این ناحیه با وجود چندین قلعه مستحکم در اطراف آن بیشتر آشکار میشود؛ از جمله قلعه مهرنگار در شمال، قلعه جیشگان و قلعه تپه حمام در شمالشرق، قلعه منصورکوه میان شمالشرق و شرق، قلعه لبرود در شرق و قلعه آهوانو در جنوبشرق. از بالای هر یک از این قلعهها میتوان سایر قلاع را مشاهده کرد که نشاندهنده کارکرد دفاعی و ارتباطی آنهاست.
قلعهها از مهمترین نمادهای تاریخی و دفاعی یک سرزمین به شمار میآیند. این دژها معمولاً در نقاط مرتفع و صعبالعبور ساخته میشدند تا ساکنان بتوانند بر دشمنان مسلط باشند و از طریق پرتاب سنگ، مواد آتشزا و تیراندازی از نفوذ دشمن جلوگیری کنند. چنین قلعههایی از نظر نظامی اهمیت زیادی داشته و اغلب نفوذناپذیر محسوب میشدهاند.
به طور کلی قلعههای منصورکوه و مهرنگار که در رشتهکوههای شمالی نزدیک چشمهعلی قرار دارند، دارای استحکامات، برج و بارو، زندان، خانههای سنگی و حمام بودهاند. سازندگان اصلی این قلعهها مشخص نیست، اما میدانیم که در دوره سلجوقیان این دژها در اختیار اسماعیلیان بوده و از قلاع مهم آنان به شمار میآمدهاند. همچنین گفته شده است که گروهی از اسماعیلیان از قلعه منصورکوه به دامغان آمدند.
در میان مردم منطقه داستانی نیز درباره نام قلعه مهرنگار نقل میشود. بر اساس این روایت، هنگام محاصره قلعه توسط دشمن، فرمانده سپاه دشمن نامهای محرمانه برای «مهرنگار» دختر حاکم قلعه میفرستد و وعده ازدواج با او را میدهد، به شرط آنکه راه نفوذ به قلعه را نشان دهد. مهرنگار نیز محل ورود را آشکار میکند و قلعه سقوط میکند؛ اما فرمانده دشمن به دلیل خیانت او به پدرش از ازدواج با وی خودداری کرده و دستور میدهد به مجازات خیانت کشته شود. گفته میشود نام قلعه نیز از همین داستان گرفته شده است.