قلعه‌ی گردکوه (گنبدان دژ)

قلعهٔ گردکوه دامغان؛ نماد ایستادگی و مقاومت

قلعهٔ گردکوه دامغان، به‌عنوان نمادی از ایستادگی و مقاومت مردم ایران در برابر بیگانگان، آن‌گونه که شایسته است معرفی نشده است. در این نوشته تلاش می‌کنیم بخشی از ویژگی‌ها و اهمیت تاریخی این قلعهٔ ارزشمند را بازگو کنیم.

ظرفیت‌های طبیعی برای مقابله با هجوم اقوام بیگانه

در طول تاریخ، سرزمین ایران همواره مورد توجه و هجوم اقوام و قبایل بیگانه قرار داشته و بارها دچار تسخیر و فجایع گوناگون شده است. با وجود این تهدیدهای پی‌درپی، ایرانیان منفعل نبوده و همواره راهکارهایی هوشمندانه برای مقابله با این هجوم‌ها اندیشیده‌اند. یکی از مهم‌ترین این راهکارها، بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی بوده است.

از گذشته‌های بسیار دور، قلعه‌های متعددی برای حفاظت از جان مردم و کنترل مسیرهای راهبردی بر فراز کوه‌های بلند ساخته شد. امروزه شمار زیادی از این قلعه‌ها، پس از گذشت قرن‌ها، همچنان به‌عنوان یادگارهایی ارزشمند از تاریخ ایران برجای مانده‌اند.

قلعهٔ گردکوه دامغان یا «گنبدان‌دژ» شاهنامه

یکی از مهم‌ترین این دژها، قلعهٔ گردکوه دامغان است؛ قلعه‌ای ارزشمند که رویدادهای تاریخی متعددی را در دوره‌های مختلف به خود دیده، اما آن‌چنان که باید شناسانده نشده است.

قلعهٔ گردکوه در غرب دامغان و در نزدیکی روستای قدرت‌آباد واقع شده است. فاصلهٔ این قلعه تا روستا حدود ۸ کیلومتر و تا شهر دامغان نزدیک به ۱۵ کیلومتر است. این قلعه شکلی گنبدی دارد و احتمالاً به همین دلیل با نام‌های «گنبدان‌دژ» یا «دژ گنبدان» نیز شناخته می‌شود.

برخی پژوهشگران بر این باورند که گردکوه همان دژی است که فردوسی در شاهنامه با نام «گنبدان‌دژ» از آن یاد کرده است. فردوسی در چندین بخش از شاهنامه به این دژ اشاره می‌کند و از جمله می‌نویسد که اسفندیار، فرزند گشتاسپ، مدتی به فرمان پدرش در این قلعه زندانی بوده است:

بردندش از پیش فرخ پدر

سوی گنبدان‌دژ، پر از خاک و سر

قلعهٔ گردکوه در دورهٔ اسماعیلیه

بخش عمدهٔ شهرت قلعهٔ گردکوه به دورهٔ اسماعیلیه بازمی‌گردد. در این دوره، رئیس مظفر حاکم دامغان بود؛ فردی ثروتمند که نقش مهمی در آبادانی و تقویت این قلعه ایفا کرد و بخش بزرگی از دارایی خود را صرف آن نمود.

در سال ۵۰۰ هجری قمری، زمانی که قلعهٔ الموت به‌وسیلهٔ سپاه سلجوقی محاصره شد، حسن صباح برای حفظ امنیت خانوادهٔ خود، کودکان و فرزندانش را به قلعهٔ گردکوه نزد رئیس مظفر فرستاد تا تحت حمایت او قرار گیرند.

جایگاه قلعهٔ گردکوه در هجوم مغول

در جریان حملهٔ مغولان نیز قلعهٔ گردکوه به‌سادگی تسلیم نشد. علاءالدین محمد، حاکم دژ، با شجاعت در برابر سپاه مغول ایستادگی کرد و در یکی از شبیخون‌ها در سال ۶۵۱ هجری قمری، موفق شد حدود ۱۰۰ نفر از مهاجمان مغول را از پای درآورد.

این قلعه نزدیک به بیست سال در محاصرهٔ مغولان مقاومت کرد تا سرانجام در دورهٔ آباقاخان سقوط نمود. پس از فتح قلعه، تمامی ساکنان آن کشته شدند و دژ به‌طور کامل ویران گردید. قلعهٔ گردکوه حدود دویست سال در اختیار اسماعیلیه بود و به‌عنوان آخرین قلعهٔ آنان سقوط کرد. از حدود سال ۸۰۰ هجری قمری، این دژ به‌تدریج رو به ویرانی نهاد و اهمیت نظامی و سیاسی خود را از دست داد.