گل غلتان
آیین سنّتی «گلغلتان نوزادان» به عنوان نخستین اثر معنوی استان سمنان در فهرست آثار ملّی ایران به ثبت رسیده است. در این آیین، در فضایی معنوی، مادران نوزادان خود را در میان گلبرگهای گل محمّدی میغلتانند تا کودک در برابر بیماریها، بهویژه آلرژیهای فصل بهار، مصون بماند.
این رسم در سالهای اخیر نیز در نقاط مختلف شهرستان دامغان از جمله شهر امیریه و روستاهایی مانند حسنآباد، جزن و دیگر مناطقی که گل محمّدی در آنها میروید، بهصورت رسمی یا غیررسمی برگزار میشود. در صورتی که تولّد نوزاد با فصل بهار و زمان شکوفایی گلهای محمّدی همزمان باشد، گروهی از زنان فامیل برای چیدن گل به باغها و مزارع میروند و با ذکر صلوات و خواندن اشعاری، گلهای مورد نیاز برای مراسم را جمعآوری میکنند.
متن برخی از اشعار خواندهشده در این هنگام چنین است:
همه کوه و کمر بوی تو داره، یا محمّد!
کدوم گل قامت و روی تو داره، یا محمّد!
همون ماهی که از کوه میزنه سر
نشان طاق ابروی تو داره، یا محمّد!
رفتم به سمرقند و قند آوردم
رفتم و هزار سیب دورنگ آوردم
هم وزن زمین و آسمان غم خوردم
که همچنین فرزند به چنگ آوردم
مشامم تازه از بوی محمّد
به قربان گل روی محمّد
اگر باشد مرا صد جان شیرین
فدای تاری از موی محمّد
محمّد سرور و سردار دینه
محمّد نور ربّ العالمینه
محمّد که خدا پیغمبریش داد
چراغ آسمان، شمع زمینه
پس از جمعآوری گلها ــ که معمولاً در ساعات آغازین صبح انجام میشود ــ گلها را به خانه آورده و پرپر میکنند. سپس نوزاد را به حمام برده، بدن او را شستوشو میدهند و پس از خشک کردن بدنش، او را در میان پارچهای سفید که گلبرگهای گل محمّدی در آن ریخته شده قرار میدهند و میغلتانند. این کار معمولاً بهوسیلهٔ مادر، عمه، خاله یا مادربزرگ نوزاد انجام میشود.
مرسوم است که چهار زن، هر یک گوشهای از پارچهٔ حاوی گل را گرفته و با قرار دادن نوزاد در میان گلبرگها، او را میغلتانند. این آیین با ذکر نام پنجتن و فرستادن صلوات همراه است. پس از آن نیز بستگان نزدیک با خواندن اشعاری موسوم به «روائی»، زیبایی و شادابی کودک را توصیف میکنند. نمونههایی از این اشعار چنین است:
ای سرو شتاء تو از کجا آمدهای؟
ای خرمن گل، ز باغ جان آمدهای
خون شد جگرم برای دیر آمدنت
ای خرمن گل، ز باغ جان آمدهای
از در درآمد ماهی، از دل کشیدم آهی
یاران نگیرید راه را، تا من ببینم ماه را
پس از پایان مراسم، از مهمانان با چای، شربت و شیرینی پذیرایی میشود. در گذشته این آیین برای نوزادانی که در فصل بهار متولّد میشدند، در دهمین روز پس از تولّد و در حمام عمومی محل، پس از انجام غسل دهم برگزار میشد. برای نوزادانی که در دیگر فصلهای سال به دنیا میآیند، این مراسم در نخستین بهار زندگی آنها انجام میشود. برخی خانوادهها نیز با آگاهی از زمان تولّد فرزند خود، مقداری گلبرگ محمّدی را در یخچال نگهداری کرده و پس از تولّد نوزاد این آیین را برگزار میکنند.
بهطور کلی، این مراسم از زمان تولّد تا یکسالگی نوزاد قابل انجام است. در باور مردم منطقه، غلتاندن نوزاد در میان گلبرگهای گل محمّدی سبب حفظ طراوت و شادابی او و دور ماندن از بیماریهای گوناگون، بهویژه بیماریهای پوستی، میشود.
زنان کهنسال شهر امیریه در توضیح این باور میگویند که طراوت گلبرگها از لاسیدن (پلاسیدن و چروک شدن) پوست کودک جلوگیری میکند و کودک را خوشرو، چاق و سرحال بار میآورد. در گذشته خانوادههای اعیان برای برگزاری این مراسم از نوازندگان محلّی نیز دعوت میکردند؛ امّا امروزه این آیین بیشتر در خانهٔ پدر نوزاد و با حضور جمعی از زنان فامیل برگزار میشود.
کهنسالان مناطق مختلف شهرستان دامغان نیز یادآور میشوند که این رسم را از دوران کودکی خود به یاد دارند. از این رو، آیین گلغلتان نوزاد به عنوان یکی از میراثهای معنوی (ناملموس) شهرستان دامغان از گذشتههای دور تاکنون باقی مانده است.
در باور برخی از اهالی، انجام این آیین سبب میشود کودک در سالهای آیندهٔ زندگی خود از انواع حساسیتهای فصلی، بهویژه حساسیتهای ناشی از گردهٔ گلها در فصل بهار، در امان بماند. پس از پایان مراسم، گلبرگهای استفادهشده را خشک کرده و در مصارف مختلفی مانند درمانهای سنّتی، معطّر کردن جانماز و دیگر کاربردها به کار میبرند. برخی زنان نیز گلهای خشکشده را در کیسههای کوچک پارچهای قرار داده و آن را در میان وسایل جهیزیهٔ عروس نگهداری میکنند.
