مسجد حاج شکرلله
این اثر تاریخی در خیابان شهید مطهری و در ابتدای کوچهٔ شهید اقبالی واقع شده و تنها چند ده متر با مسجد تاریخی تاریخانه فاصله دارد؛ ازاینرو از دید گردشگران داخلی و خارجی پنهان نمیماند. این بنای کهن با وجود آنکه از خشت و گل ساخته شده، در فضای داخلی خود دارای جلوههای هنری قابل توجهی است؛ گچکاریها و طاقهای مقرنس زیبای آن چشمنواز بوده و نشاندهندهٔ شکوه و رونق گذشتهٔ بنا است.
تاریخ دقیق ساخت این بنای مذهبی مشخص نیست و دربارهٔ شخصی به نام «شکرالله» ــ که احتمال میرود بانی مسجد بوده باشد ــ نیز اطلاعات دقیقی در دست نیست و در منابع تاریخی و جغرافیایی دامغان مطلبی دربارهٔ او دیده نمیشود. با این حال، از نظر سبک معماری شباهت زیادی با «گنبد زنگوله» دارد. از این رو برخی احتمال میدهند این مسجد نیز همانند گنبد زنگوله ــ که در جدول بناهای مهم تاریخی دامغان منتشرشده توسط سازمان میراث فرهنگی استان سمنان در سال ۱۳۷۲ و در کتاب «سیمای استان سمنان» (جلد اول، صفحه ۵۲۲) از بناهای دورهٔ صفاریه معرفی شده ــ متعلق به همین دوره باشد؛ البته تشخیص قطعی آن را باید به نظر کارشناسان و اهل فن واگذار کرد.
مسجد شکرالله در گذشته از قداست و احترام ویژهای برخوردار بوده است. مردم دامغان و نواحی اطراف اعتقاد خاصی به معنویت این مکان داشتند و در مناسبتهای مذهبی در محوطهٔ بیرونی مسجد آش و غذاهای نذری میپختند و میان مردم توزیع میکردند. در داخل مسجد نیز طاقچهای مخصوص وجود داشت که مردم در آن شمع روشن میکردند و به عبادت میپرداختند.
مساحت این مسجد حدود ۱۰۰ متر مربع است و ابعاد آن تقریباً ۹٫۵ متر عرض و ۱۰٫۵ متر طول میباشد. ارتفاع بنا تا محل آغاز سقف حدود ۵ متر و ضخامت دیوارها نزدیک به ۸۰ سانتیمتر است. مسجد دارای یک درِ ورودی کوچک در ضلع شمالی است که ارتفاع کمی دارد و هنگام ورود باید با حالت خمیده از آن عبور کرد. کوتاه بودن آستانهٔ در ورودی شاید از ویژگیهای معماری بنا بوده یا حکمتی خاص در آن در نظر گرفته شده است.
از نکات جالب توجه این مسجد وجود دو محراب در آن است؛ یکی در داخل بنا و دیگری در بیرون، در امتداد همان محور و بر دیوار شرقی. به نظر میرسد محراب بیرونی نیز در گذشته مسقف بوده و احتمالاً به عنوان رواق یا بخش زنانهٔ مسجد استفاده میشده است. بعدها این بخش تخریب شده و به خانهای مسکونی ــ که ظاهراً محل سکونت خادم مسجد بوده ــ الحاق شده و تنها محراب آن در دیوار شرقی باقی مانده است.
هر دو محراب با گچبریهای گرهپیچ تزئین شده و شباهت زیادی به یکدیگر دارند. با این حال، محراب داخل مسجد در اثر شکستگی دیوار و عوامل طبیعی در معرض ویرانی قرار گرفته، در حالی که محراب بیرونی همچنان سالم باقی مانده است. این گچبریها که از ارزش هنری قابل توجهی برخوردارند، نیازمند مرمت و حفاظت هستند.
سقف مسجد که به صورت خشتی و گنبدی شکل ساخته شده بود، به دلیل فرسودگی و عدم مراقبت در طول زمان آسیب دیده و بخشهای زیادی از آن، بهویژه در قسمت شمالی، فرو ریخته است. در حال حاضر تنها قسمتهایی از دیوارهٔ سقف در بخشهای شرقی، غربی و جنوبی باقی مانده که عمدهٔ تزئینات هنری مسجد نیز در همین بخشها دیده میشود. با توجه به ارزش تاریخی و معنوی این بنا، شایسته است مسئولان میراث فرهنگی و علاقهمندان به تاریخ و معماری ایران، بهویژه تاریخ شهر دامغان، برای مرمت و احیای این اثر ارزشمند تلاش بیشتری انجام دهند.