امامزاده محمّد دیباج(ع)
امامزاده سید محمّد بن جعفر صادق (ع)، ملقب به دیباج، از شخصیتهای مورد احترام شیعیان است که آرامگاه او در شهر دیباج در شمالشرق شهرستان دامغان قرار دارد. این امامزاده فرزند بلافصل امام جعفر صادق (ع) و برادر امام موسی کاظم (ع) دانسته شده و بقعهٔ او همچون نمادی معنوی بر فراز شهر دیباج قرار گرفته است.
محمّد بن جعفر (ع) در اواخر قرن دوم هجری قمری، در زمان خلافت مأمون عباسی، برای ترویج دین اسلام و هدایت شیعیان از مکه خارج شد و به سوی سرزمین ایران حرکت کرد. بنا بر روایات، مأمون در مسیر حرکت به ایشان پیشنهاد صلح داد، اما آن حضرت این پیشنهاد را نپذیرفت و آمادهٔ مقابله شد. مأمون نیز عیسی جلودی را مأمور مقابله با او کرد. سپاهیان مأمون یاران امامزاده را که در میان کوهها منزل داشتند محاصره کردند. این محاصره سه روز ادامه یافت و در نهایت با پایان یافتن آب و آذوقه، یاران حضرت پراکنده شدند و او در سال ۲۰۳ هجری قمری به شهادت رسید.
مادر ایشان «حمیده خاتون» نام داشت. دربارهٔ او از امام صادق (ع) نقل شده است: «حمیده خاتون تصفیه شده، مانند شمش طلا است و ملائکه او را حراست و پاسبانی میکردند.»
محمّد بن جعفر (ع) به سخاوت و شجاعت مشهور بود. گفتهاند که یک روز روزه میگرفت و روز بعد افطار میکرد. همسرش خدیجه دختر عبدالله روایت کرده است که ایشان هیچگاه با لباسی از منزل خارج نمیشد که با همان لباس بازگردد، بلکه آن را در راه خدا به دیگران میبخشید. همچنین نقل شده است که هر روز برای مهمانان خود گوسفندی ذبح میکرد. پس از شهادت امام رضا (ع)، حضرت محمّد بن جعفر نیز پس از حدود چهار سال مجاهدت در ایران، در ماه شعبان سال ۲۰۳ هجری قمری به شهادت رسید.
بقعهٔ امامزاده محمّد دیباج از بناهای ارزشمند تاریخی است که به دورهٔ ایلخانی نسبت داده میشود. این بنا در شهر دیباج و در شمالشرق دامغان قرار دارد. اگرچه تاریخ دقیق ساخت آن مشخص نیست، اما در دورهٔ تیموری، شاهرخ تیموری دستور تعمیر و مرمت آن را داده است.
ساختمان بقعه به صورت هشتضلعی ساخته شده و سقفی هرمیشکل دارد. هر ضلع بنا از داخل حدود دو متر طول دارد و ارتفاع کلی آن نزدیک به یازده متر است. در داخل حرم و بر روی قبر گچی امامزاده، صندوق چوبی منبتکاریشدهای قرار دارد که از آثار ارزشمند هنری به شمار میآید. این صندوق در سال ۷۷۰ هجری قمری ساخته شده و دارای ابعاد ۳۲۵ سانتیمتر طول، ۱۶۰ سانتیمتر عرض و ۱۱۰ سانتیمتر ارتفاع است. بر روی آن آیاتی از قرآن کریم از جمله سورهٔ فتح و آیهالکرسی کندهکاری شده است.
وجود این امامزاده موجب اهمیت و جایگاه معنوی شهر دیباج شده و آن را به عنوان شهری زیارتی مطرح کرده است. در سالهای اخیر نیز طرح توسعهٔ حرم با وسعتی حدود ۳۰۰ متر مربع اجرا شده و فضای بارگاه گسترش یافته است. آیینهای مذهبی مختلفی در این مکان برگزار میشود؛ از جمله عزاداری روز عاشورا و مراسم سوگواری شهادت امام علی (ع) در بیستویکم ماه رمضان که با دستههای سینهزنی و زنجیرزنی در اطراف امامزاده برگزار میشود.
از دیگر رسوم رایج در میان مردم دیباج این است که زوجهای جوان در روز عروسی خود برای تبرک به زیارت این امامزاده میروند و با انداختن پول در ضریح یا روشن کردن شمع، برای زندگی خود طلب خیر و برکت میکنند. همچنین در تیرماه سال ۱۳۷۹ خورشیدی، در جریان عملیات خاکبرداری و توسعهٔ صحن امامزاده، پنج چشمه آب از زمین جوشید که موجب شگفتی و خوشحالی مردم منطقه شد.
در محوطهٔ اطراف امامزاده و در حیاط آن، شماری از شهدای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس نیز به خاک سپرده شدهاند. مردم دیباج در طول هفته، بهویژه در شبهای جمعه، برای زیارت به این مکان مقدس میروند.
بنای آرامگاه امامزاده محمّد دیباج در تاریخ ۳۰ شهریور ۱۳۷۸ با شمارهٔ ۲۴۲۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. همچنین به دلیل ارادت ویژهٔ مردم دیباج به این امامزاده، یکی از روزهای پایانی اردیبهشتماه به آیینی سنتی به نام «امامدر» یا «شیردوشان» اختصاص یافته است.